Pat O’Brien, Arweinydd Eisteddfodau.



Cyn i hon, yr ail ddarlith yn y gyfres,Y Genhinen a’r Siamrog, gael ei thraddodi agorwyd y sesiwn gan y Cadeirydd, Barry Tobin, Fforwm Cymru y Newyn, Caerdydd, gyda chrynodeb o’r geiriau hyn: Wedi i’r Chwaer Patricia Maxwell ddychwelyd i’w lleiandy yng Nghaerdydd nifer o flynyddoedd yn ôl siaradai am brofedigaethau’r bobl y gwelodd hi yn ystod y cyfnod y treuliodd yn Sierra Leone, Gorllewin Affrica. Yno, edrychai i fyw llygaid y gwŷr, y menywod a’r plant a lwgai i farwolaeth o achos y cyni a’r newyn a ddaeth yn sgîl rhyfel.

Wrth iddi geisio lleihau eu harteithiau dybryd fe allai weld, fel mewn drych, fyw llygaid y gwŷr, y menywod a’r plant – –ei pherthnasau hi, efallai –– wrth iddyn nhw hefyd lwgu i farwolaeth yn y newyn mawr – yn Iwerddon ei geni hi – yn nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Mae rhyw brofiad o’r un fath yn rhan y Gwyddyl yn Iwerddon a thramor bob dydd a ddaw’r lluniau a’r newyddion erchyll ar eu sgriniau teledu o’r Swdan. Mae eu cof cenedl am ing ei hynafiaid truenus yn rhan anatod o’r newyddion cywilyddus cyfoes ’ma.

Ffurfiwyd Fforwm Cymru y Newyn yng Nghaerdydd bron iawn deng mlynedd yn ôl er mwyn cofio hanes y newyn mawr yn Iwerddon rhwng 1845 a 1850 ac i ddwyn sylw at y newyn parhaus sydd yn chwalu bywydau pobloedd eraill yn ein byd cyfforddus cyfoes anghyfiawn ni.

Cafodd ffoaduriaid o’r newyn yn Iwerddon loches a chartref ar draws y byd mewn gwledydd niferus gan gynnwys ein Cymru annwyl ni ac ar hyd y degawdau a’r cenedlaethau ers hynny ffyniant ochr yn ochr fu rhan y Genhinen a’r Siamrog fel ei gilydd.

Er mwyn dwyn sylw at y ffyniant a’r hanes deuol hwn dechreuodd ein cymdeithas drefnu darlithoedd yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol bob dwy flynedd wrth iddi fod yn y de.

Cychwynwyd ym Mhenybont–ar–Ogwr ym 1998, wedi ’ny yn Llanelli yn 2000 ac yna yn Nhŷ Dewi yn 2002.

Gyda balchder, felly, ac chyda ymwybyddiaeth o fraint arbennig, gaf i gyflwyno ein siaradwr, y Bonheddwr John Iorwerth Davies.

Ganed yn Nyffryn Clwyd ond yn Llanrhaedr–ym–Mochnant y cafodd ei addysg, lle yr oedd Pat O’Brien yn brifathro. Oddiyno aeth i Ysgol Sir Llanfyllin, lle y derbyniodd Pat O’Brien yntau ei addysg uwchradd.

Bu’n llyfrgellydd drwy gydol ei oes gan weithio yn siroedd Dinbych, Buckinghamshire, Humberside, Dyfed a Dinas Caerdydd. Bu’n Brif Lyfrgellydd Sir Drefaldwyn am deng mlynedd a Sir Morgannwg Ganol am ddeudeng mlynedd lle y bu hefyd yn Gyfarwyddwr Addysg Cynorthwyol. Mae bellach wedi ymddeol.

Fe’i gwnaed yn aelod o Orsedd y Beirdd (Gwisg Wen) ym 1991 o dan yr enw Iorwerth Bro Ogwr. Traddododd ddwy o ddarlithoedd blynyddol Cymdeithas Bob Owen, un yn Eisteddfod Genedlaethol Machynlleth ym 1981 ar Hanes argraffu masnachol yn Sir Drefaldwyni ac ym Meifod y llynedd ar y testun, Mapiau cynnar Sir Drefaldwyn.

Mae’n briod a thri o blant ac yn byw ym Mhenybont–ar–Ogwr.

Y tu allan i’r byd llyfrgellyddol un o’i ddiddordebau yw gwylio peldroed ac mae wedi ymweld â phob un o feysydd peldroed y pedwar cyngrhair – ac mae’n aelod o Glwb 92.

Un yn amlwg ei gymeriad, felly, ac un sydd yn gyfaddas iawn i’w bwnc, Pat O’Brien, Arweinydd Eisteddfodau.



Y Genhinen a’r Siamrog

Hafan