Dau Fardd, un Fynwent Filwrol


1. Francis Ledwidge

Bardd o Iwerddon a laddwyd mewn gweithred yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ganed Francis Ledwidge ar 19 Awst, 1887 yn Slane, Sir Meath, i deulu niferus a thlawd.

Cyn pen wythnos wedi i’r Rhyfel Byd Cyntaf ddechrau ymunodd â’r Royal Inniskilling Fusiliers yn Nulyn.

Yn 1915 roedd e’n cymryd rhan yn y gad ym Mae Suvla, Twrci. Wedi goroesi Gallipoli, cafodd ei gythryblu wrth iddo glywed am Wrthryfel y Pasg yn Nulyn a fe’i dwgwyd gerbron cwrt–marsial a f’i darostwngwyd am aros gartre yn rhy hir ac am fod yn feddw mewn gwisg soldiwr.

Ar 31 Gorffennaf 1917, diwrnod cyntaf y Drydedd Gad Ypres, tra gyda grŵp gweithio yn agos i Drum Pilkem, Gwlad y Belg, lladdwyd ef gan gragen wib. Yn nes ymlaen cafodd orffwysfa ym Mynwent Artillery Wood CWGC yn Boezinge, Gwlad y Belg.


“He shall not hear the bittern cry
In the wild sky, where he is lain,
Nor voices of the sweeter birds
Above the wailing of the rain.”


Pan yr ysgrifennodd y pennill uchod, un o dri yn ei ‘Lament for Thomas MacDonagh’, teyrnged hardd i un o arwyr y Pasg 1916, fe luniodd, yn ddiymwybodol, ei farwnad parhaol ei hun.




The Wife of Llew
Cerdd i Gymru gan Francis Ledwidge...

June
Cerdd i’r haf gan Francis Ledwidge...

A Robin on a Broken Tree
Pedair linell hiraethus gan Francis Ledwidge...




2. Ellis Humphrey Evans (‘Hedd Wyn’)

Bardd o Gymru a laddwyd mewn gweithred yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.


Milwr cyffredin yn y 15fed Royal Welsh Fusiliers a’r bardd rhyfel y mwyaf ei fri yn y Gymraeg, hwyrach. Arwr y genedl ydoedd, am ennill chwech o gadeiriau ar hyd a lled y wlad cyn iddo fynd ymaith i faes y gad. Nid oeddd lawr sôn amdano, ysywaeth, ymysg y Cymry digymraeg, nes i S4C gomisiynu’r ffilm bydenwog, ‘Hedd Wyn’, gan Paul Turner tua 1992.

Fe’i ganed ar 13 Ionawr 1887 mewn ffermdy bychan yn agos i bentref Trawsfynydd. Fe’i lladdwyd mewn cyrch yn erbyn yr Almaenwyr yn agos i Drum Pilkem ar 31 Gorffennaf 1917. Yn nes ymlaen cafodd orffwysfa ym Mynwent Artillery Wood CWGC yn Boezinge, Gwlad y Belg.

Pwy all anghofio pennill olaf erchyll y tri phennill yn unig a gynnwys ei gampwaith byr, ‘Rhyfel’:

“Mae’r hen delynau genid gynt
Yng nghrog ar gangau’r helyg draw,
A gwaedd y bechgyn lond y gwynt,
A’u gwaed yn gymysg efo’r glaw.”

I Wyneb y Ddrychin
Cerdd arall gan Hedd Wyn sydd fel petai’n rhagweld ei farwolaeth ar faes y gad.

Dau Fardd: Dwy Fedd Gwefan a ddengys y safleodd heddiw gyda disgrifiadau...

Gaeilge

English

Gorgysylltiadau i’r Gymraeg

Hafan