CAFOD: Masnach – Rhydd neu Deg?

Mae gwledydd yn masnachu â ’i gilydd am nad ydyn nhw’n gallu cynhyrchu popeth y mae arnyn’ nhw ei angen eu hunain. Yng ngwledydd Prydain, er enghraifft, ni fedrwn dyfu coffi na chlodio am gopr, felly rydym yn prynu ac yn mewnforio’r denyddiau crai o wledydd tramor.

Mae gwledydd cyfoethog y Gogledd yn meddu’r dechnoleg i gynhyrchu’r rhan fwyaf o newyddau sy’n cael eu gwerthu yn y byd. Ni all y rhan fwyaf o wledydd y De, gyda’u diwydiannau llai soffistigedig, gystadlu. Fel rheol mae eu gweithwyr yn derbyn cyflogau bach iawn am gynhyrchu deunyddiau crai an gost isel, sy’n cael eu gwerthu i’r Gogledd a’u defnyddio i gynhyrchu nwyddau.

Yn amryw o wledydd y De, prin fod y math yma o fasnach rhyngwladol yn gwneud digon o elw i sicrhau safon byw derbyniol i’r trigolion. Os bydd masnach yn cael ei amharu gan drychinebau naturiol neu ryfel yn ogystal, gall gael effaith ddifrifol iawn ar yr economi.

Masnach Rydd neu Fasnach Teg?
Mewn ‘masnach rydd’, y pris mae pobl yn fodlon ei dalu sy’n rheoli’r prynu a’r gwerthu. Yn ymarferol, nid yw hyn bob amser yn deg.

Os bydd pris rhyw gynnyrch arbennig yn syrthio’n rhy isel, gall gwlad sydd ag amrywiaeth o allforion gynnig rhywbeth arall yn ei le i wneud arian. Ond mewn amryw o wledydd, yn enwedig yn y De, dim ond un neu ddau o brif allforion sydd ganddynt. Mae nhw mewn sefyllfa amhosib: heb werthu dydyn nhw ddim yn gwneud arian, ond oherwydd fod y prynwyr yn gwybod hyn, mae nhw’n talu’r pris isaf posib.
Mae nifer o wledydd Affrica yn dibynnu ar un cynnyrch am dros 70% o’u hincwm, er enghraifft, mae copr yn gyfrifol am 88 % o allforion Zambia. Pansyrthiodd pris nwyddynnau 11 % drwy’r byd ym 1991, y gwledydd hyn a ddioddefodd fwyaf.

Amddiffyn Marchnadoedd
Mae rhai nwyddau sy’n cael eu cynhyrchu yn y Gogledd yn cael eu gwneud yn llawer rhatach yn y De. Ond er mwyn amddiffyn eu diwydiannau eu hunain, mae’r gwledydd gogleddol yn cyfyngu ar fewnforion o nwyddau rhatach o’r De. Mae’n nhw’n gwthio prisiau nwyddau tramor i fyny trwy godi tollau ar fewnforion neu trwy osod amodau masnachu anheg.
Mae Ghana yn gwerthu ffa coco i’r Gymuned Ewropeaidd ac yn talu treth o 3%. Ond pe bae nhw’n prosesu’r ffa ac yn gwerthu siocled, gan gystadlu â siocled wedi ei gynhyrchu yn y Gymuned, byddai’r dreth yn codi i 16 % .
Ym 1988, gwnaeth Zimbabwe gais i allforio bff i’r gymuned Ewropeaidd. Er mwyn amddiffyn ei hun, gosododd y Gymuned reolau iechyd llawer mwy llym na’r rhai sy’n cael eu gweithredu yng ngwledydd y Gymuned Ewropeaidd, gan olygu na fedrai Zimbabwe gystadlu o ran pris.

Cwmnïau Aml‒ Wladol
Mae cwmnïau aml‒ wladol yn gwmnïau anferth, sy’n masnachu led‒ led y byd. Er fod y nwyddau a welwn yn y siopau yn ymddangos fel pe bae nhw’n cael eu cynhyrchu gan nifer o wahanol gwmnïau, mewn gwirionedd, nifer fechan o gwmnïau aml‒ wladol sydd piau’r cwmnïau hyn.

Mae Unilever yn enghraifft dda o gwmni o’r fath. Mae’n gweithredu led‒ led y byd dan o leiaf 13 o wahanol labeli, gan gynnwys Walls, Oxo, Brooke Bond, Birds Eye, Flora a Persil. Mae ganddo drosiant o 22.3 biliwn, sydd gymaint â holl enillion blynyddol Colombia.

Mae’r corfforaethau hyn yn gyfrifol am am 70% o fasnach rhyngwladol. Gyda’i gilydd, nhw yw’r chwaraewyr mwyaf pwerus yng ngêm fasnach y byd. A hwythau’n addo gwaith a buddsoddiad, mae llywodraethau’r De yn gwneud eu gorau i’w denu, gan gystadlu â’i gilydd i gynnig y telerau mwyaf ffafriol. Ac os digwydd i’r costau gynyddu, gall y cwmni wastad godi’i bac.
Roedd Del Monte yn cynhyrchu pinafalau yn Hawaii nes i’r gweithwyr ofyn am gyflogau uwch; yna symudodd i ynysoedd y Philipines ac yna i Kenya.

‘Marc Masnachu Teg’
Ers 1994 ymddangosodd ‘Marc Masnachu Teg’ ar nwyddau arbennig yn y siopau. Wedi’i noddi gan CAFOD, Cymorth Cristnogol, Oxfam, Traidcraft ac yn y blaen, mae’r ‘Marc Masnachu Teg’ yn un ffordd o sicrhau fod dulliau masnachu teg wedi eu defnyddio wrth ddod â’r nwyddau yma i’n harchfarchnoedd. Un enghraifft yn y siopau yw’r coffi a werthir o dan yr enw ‘Cafedirect’.

Sut i Helpu
1. Ceisiwch brynu nwyddau sydd wedi cael eu masnachu’n deg, fel y rhai sy’n dwyn y ‘Marc Masnachu Teg’ neu rai gan fudiadau gwerthu megis ‘Traidcraft’.

2. Astudiwch y nwyddau yn eich basged siopa i geisio dysgu amdanynt a chanfod o ble daethant. Ceisiwch ddarganfod sut maen nhw’n cael eu cynhyrchu ac os yw’r cynhyrchwyr yn cael pris teg.

3.Darllenwch ‘Shopping for a Better World’, llyfr clawr‒ meddal gan Richard Adams, sy.n disgrifio 2,500 o’r prif nwyddau ‒ y da a’r drwg. Pris 4‒ 99, ar gael mewn siopau llyfrau da.

4. Anfonwch at y World Development Movement (25 Beehive Place, Llundain SW9 7QR. 071‒ 737‒ 6215) am wybodaeth bellach ynglyn â masnachu teg.

Cafwyd y datganiad uchod o’r ‘Taflen Ffeithiau’ a gyhoeddwyd tua 1994 gan CAFOD, Romero Close, Stockwell Road, Llundain SW9 9TY (071‒ 733‒ 7900).

Y Ddraig Werdd, Rhifyn 2, Gaeaf, 1996.

Hafan