Y Teulu Burns, Caerdydd

Ar fore tawel o Sul, Tachwedd 19, 1996, ychydig cyn yr Offeren arbennig i goffur Newyn yn Eglwys Gadeiriol Dewi sant, Caerdydd, hunodd fy modryb, Mary May Kiely (ne Burns) yn 91 a hanner blwydd oed. Ganwyd hi ar Fai 1af, 1904 yn 5 Stryd Roland, Newton, Caerdydd, yr ail o 8 o blant a hithaur unig ferch. Roedd hi wedi diddef strc ryw dair wythnos cyn marw, ond cyn hynny buasain llawn diddordeb yn y cynlluniau i goffur sawl a fu farw o ganlyniad ir Newyn Mawr.Dros y blynyddoedd rhanasai lawer o hanesion yr hen Newtown gyda fi a byddai hin adorodd y storau r fath afiaith a ffraethineb fel y byddain rhaid i mi chwerthin hyd yn oed wediu clywed droeon or blaen.

Un or storau oed am fy hen hen daid, John, a ddaethai o Glonacilti gydai wraig Mary(ne Fallon0 au mab, Timothy, yn ystod y Newyn. Maen rhaid eu bod wedi gadael Iwerddon ym 1849 oherwydd maent yn cael eu nodi ar gyfrifiad 1851 yn byw yn 6 Love lane, Caerdydd, fel lodgers ac fe ddywed y cyfrifiad yn glir fod fy hen daid, Timothy, wedii eni yn yr Iwerddon ddwy flynedd ynghynt. Beth bynnag, soniodd anti Mary droeon am y ffaith ei bod hin cofioi hen daid (sef John Burns) yn methu siarad Saesneg yn iawn ac, wedi iddo fynd yn wr weddw hen, bu ffrae rhynddo ai chwaer. Roedd yr hen ddyn yn byw gyda hi ar y pryd ac fe aeth dan bwdu i fyny ir tloty i fyw (yr adeilad yn Canton a oedd, yn nes ymlaen, yn Ysbyty Dewi Sant a lle ganwyd fy nau blentyn hynaf flyneddoedd maith wedyn). Pan glywodd ei chwaer ei fod wedi gwneud y fath beth cywilyddus aeth hithau ar ei hunion iw gael yn l gartref. Ac, wrth iddo ddychwelyd i Newtown, roedd yntaun dweud yn ei Saesneg chwithig, She has the proud on her. Tybed pun or ddau oedd y balchaf....

Cafodd fy hen daid, Timothy Burns, o leiaf deg o blant ac or deg plentyn hyn y deilliodd holl Burnsiaid y brif ddinas heddiw ac mae yna lwyth ohonom, wir! Roedd Antiu Mary yn cofio cynhebrwng ei thaid, yn ymestyn gannoedd a channoedd o lathenni y tu l ir cerbyd lle roedd hin eistedd ynghyd r prif alarwyr ar y ffordd hir o Newtown i Fynwent Cathays.

Ym 1995 roedd hin dal i sn am y John Burns a anwyd yn yr Iwerddon ym 1825 ac a fun byw trwyr Newyn Mawr, a hithau yn ei adnabod yn bersonol. Maer gysylltiad rhyfeddol o agos ac yn gyd-ddigwyddiad hynod ei bod hi wedi ymadael r byd hwn yn gwybod fy mod innau am ddweud peth oi hanesion ar goedd y diwrnod arbennig hwnnw, er enghraifft, ond y diwrnod cyn iddi ddioddef y strc roedd Anti Mary yn cadarnhaur hyn oedd fy nhad, ei phumed brawd, bob amser yn dweud wrthyf ( a finnau yn ei amau weithiau) fod fy Nain wedii hanfon o bryd iw gilydd i gael gwersi Gwyddeleg yn festri Eglwys Sant Paul yn Stryd Tindall, Newtown. Roedd Nana yn wraig weddw a chanddi wyth o blant iw magu, ond ambell waith byddain fforddior geiniog, neur hanner ceiniog, am wers yn y Gaeleg fel byddent yn dweud. Maen rhaid bod yr iaith yn ogystal r grefydd ar diwylliant yn bwysig iddi hi er ei phrinder ariannol. Hwyrach mai dyna pam maer Gymraeg mor bwysig i ni heddiw.

Or teulu mawr hyn mae nifer fechan ohonom wedi dod yn rhugl yn y Gymraeg - sef fy mrawd, David, fy mhlant, plant fy nghefnder, paul a fi. Maen gyd-ddigwyddiad arall fy mod i erbyn hyn yn bennaeth adran y Gymraeg yn Ysgol Uwchradd Gatholig Illtyd Sant, Caerdydd, lle maen fraint i mi ddysgu nifer om cefndryd ifainc o ganghennau erasill y tylwyth mawr.

Mae cefnder arall, sef Dave Burns, wedi llwyddo i wneud ei fywoliaeth trwy ganu gwerin ac fe wnaeth lawer yn y Gymraeg or chwedegau hwyr hyd heddiw. Bun aelod sylfaen o Ar Log ac eleni fe ail-ymunodd hwy i wneud taith a chryno ddisg newydd. Dysgodd Dave i ganu ar yr aelwyd ac ar aelwyd fy nain yn Newtown a dyna ffordd ryfeddol arall o gysylltur ddau ddiwylliantr an ddwy wlad Bob tro yr af gyda fy mab ieuengaf ir Offeren Sul Gymraeg yn Eglwys y Galon Sanctaidd yn Llecwydd, Caerdydd, byddaf yn meddwl am linell hir u cysylltiadau sydd yn plethu fy Nghymreictod heddiw m gorfennol Gwyddelig.

: Julia Burns.

Y Ddraig Werdd Rhif 2

Hafan